Konflikt pomiędzy rodzicami w przedmiocie szczepień – czy do zaszczepienia dziecka przeciwko COVID-19 potrzebna jest zgoda obojga rodziców? Co w takiej sytuacji zrobić?

Konflikt pomiędzy rodzicami w przedmiocie szczepień – czy do zaszczepienia dziecka przeciwko COVID-19 potrzebna jest zgoda obojga rodziców? Co w takiej sytuacji zrobić?

No właśnie – czy do zaszczepienia dziecka przeciwko COVID-19 wymagana jest zgoda obojga rodziców? Co zrobić w sytuacji, gdy oboje posiadają pełnię praw rodzicielskich, a jedno z nich nie wyraża zgody na zaszczepienie dziecka eksperymentalnym preparatem, pozostającym w fazie badań?

Przyznam, że z dużym niepokojem obserwuję artykuły pojawiające się na stronach internetowych, sugerujące w sposób całkowicie błędny, że do zaszczepienia dziecka przeciwko COVID-19 wymagana jest zgoda wyłącznie jednego rodzica. Ubolewam tym bardziej, że wiele z tych artykułów jest autorstwa prawników…

dr n. med. Piotr Witczak:

Chociaż koncepcja szczepionek mRNA pojawiła się już w 1990 roku, to przed pandemią COVID-19 taka technologia immunizacji nigdy wcześniej nie była wdrożona na rynek do masowego zastosowania u ludzi. W 2012 r. szczepionki mRNA swoiste wobec grypy i RSV były analizowane w badaniach przedklinicznych, w 2017 r. odbył się pierwszy test koncepcyjnej szczepionki mRNA na raka, a pierwsza w historii próba kliniczna fazy I szczepionki mRNA miała miejsce dopiero w 2020 r. i dotyczyła szczepienia przeciwko COVID-19.

By móc odpowiedzieć na postawione we wstępie pytanie, należy pochylić się nad kilkoma kwestiami, związanymi ze szczepieniami jako takimi.

Zacząć należy od tego, że do szczepień ochronnych, zarówno obowiązkowych, jak i zalecanych, stosuje się wymogi dotyczące m.in. zgody udzielanej na świadczenie zdrowotne.

Zgodnie z definicją ujętą w art. 2 ust. 1 pkt 10 ustawy z dnia 15 kwietnia 2011 r. o działalności leczniczej, świadczenie zdrowotne stanowią działania służące zachowaniu, ratowaniu, przywracaniu lub poprawie zdrowia oraz inne działania medyczne wynikające z procesu leczenia lub przepisów odrębnych regulujących zasady ich wykonywania.

Do grupy tej, zgodnie ze stanowiskiem przyjętym w doktrynie, należą także szczepienia ochronne.

W myśl przepisów powszechnie obowiązującego prawa, wykonanie jakiejkolwiek interwencji medycznej (udzielenie świadczenia zdrowotnego), wymaga zgody osoby uprawnionej, co wynika wprost chociażby z art. 32 ust. 1-2 oraz ust. 5-6, art. 34 ust. 1 ustawy z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty, czy z art. 15 ust. 1 i 2 Kodeksu Etyki Lekarskiej.

Art. 32 ustawy z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty

1. Lekarz może przeprowadzić badanie lub udzielić innych świadczeń zdrowotnych, z zastrzeżeniem wyjątków przewidzianych w ustawie, po wyrażeniu zgody przez pacjenta.

– 2.  Jeżeli pacjent jest małoletni lub niezdolny do świadomego wyrażenia zgody, wymagana jest zgoda jego przedstawiciela ustawowego, a gdy pacjent nie ma przedstawiciela ustawowego lub porozumienie się z nim jest niemożliwe – zezwolenie sądu opiekuńczego.

– 5. Jeżeli pacjent ukończył 16 lat, wymagana jest także jego zgoda.

– 6. Jeżeli jednak małoletni, który ukończył 16 lat, osoba ubezwłasnowolniona albo pacjent chory psychicznie lub upośledzony umysłowo, lecz dysponujący dostatecznym rozeznaniem, sprzeciwia się czynnościom medycznym, poza zgodą jego przedstawiciela ustawowego lub opiekuna faktycznego albo w przypadku niewyrażenia przez nich zgody wymagane jest zezwolenie sądu opiekuńczego.

Art. 34 ust. 1 ustawy z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty

Lekarz może wykonać zabieg operacyjny albo zastosować metodę leczenia lub diagnostyki stwarzającą podwyższone ryzyko dla pacjenta, po uzyskaniu jego pisemnej zgody.

Art. 15 ust. 1 i 2 Kodeksu Etyki Lekarskiej

1. Postępowanie diagnostyczne, lecznicze i zapobiegawcze wymaga zgody pacjenta. Jeżeli pacjent nie jest zdolny do świadomego wyrażenia zgody, powinien ją wyrazić jego przedstawiciel ustawowy lub osoba faktycznie opiekująca się pacjentem.

– 2. W przypadku osoby niepełnoletniej, lekarz powinien starać się uzyskać także jej zgodę, o ile jest ona zdolna do świadomego wyrażenia tej zgody.

W myśl przywołanego wyżej art. 32 ustawy z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty, przed zaszczepieniem osoby małoletniej, niezbędnym jest uzyskanie uprzedniej, tzw. zgody zastępczej (art. 32 ust. 2) – gdy dziecko nie ukończyło 16 roku życia lub zgody kumulatywnej – gdy dziecko przekroczy tę granicę wiekową (art. 32 ust. 5) – tu o zgodę pyta się także samego małoletniego.

Art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta

Pacjent, w tym małoletni, który ukończył 16 lat, ma prawo do wyrażenia zgody na przeprowadzenie badania lub udzielenie innych świadczeń zdrowotnych.

W obu wskazanych wyżej przypadkach, podmiotem udzielającym zgody będzie przedstawiciel ustawowy dziecka, czyli jego rodzice lub opiekunowie prawni.

Art. 98 ust. 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy

Rodzice są przedstawicielami ustawowymi dziecka pozostającego pod ich władzą rodzicielską. Jeżeli dziecko pozostaje pod władzą rodzicielską obojga rodziców, każde z nich może działać samodzielnie jako przedstawiciel ustawowy dziecka.

Zgodnie z treścią postanowień art. 97 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego – jeżeli władza rodzicielska przysługuje obojgu rodzicom, każde z nich jest obowiązane i uprawnione do jej wykonywania.

W § 2 tego samego artykułu wskazano jednakże, że o istotnych sprawach dziecka rodzice rozstrzygają wspólnie, a w sytuacji braku porozumienia między nimi, konieczne jest rozstrzygnięcie sądu opiekuńczego.

Art. 97 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego

§  1. Jeżeli władza rodzicielska przysługuje obojgu rodzicom, każde z nich jest obowiązane i uprawnione do jej wykonywania.

– §  2. Jednakże o istotnych sprawach dziecka rodzice rozstrzygają wspólnie; w braku porozumienia między nimi rozstrzyga sąd opiekuńczy.

Jako, że wskazana ustawa nie precyzuje definicji „istotnych spraw dziecka”, należy wywieźć ją z wykładni orzecznictwa i doktryny, zgodnie z którą do istotnych spraw dziecka należy m.in. decyzja o dokonaniu zabiegu operacyjnego oraz o kierunku leczenia poważnej choroby lub ogólnie sposobu leczenia. Obopólna zgoda rodziców wymagana jest również w przypadku wykonania zabiegów nieterapeutycznych, np. pobrania krwi od dziecka w celach dowodowych w postępowaniu o zaprzeczenie ojcostwa, czy w przypadku usuwania zagrożeń życia i zdrowia. Katalog ten pozostaje katalogiem otwartym, co oznacza, że w zależności od konkretnego przypadku, można go poszerzyć o kolejne przykłady (sytuacje).

Na podstawie przytoczonego wyżej stanowiska należy stwierdzić, że zgoda rodziców powinna być wymagana także przy każdym zabiegu leczniczym, którym są również szczepienia ochronne.

Wykonanie zabiegu, w tym profilaktycznego, jakim są obowiązkowe lub zalecane szczepienia ochronne, bez zgody osoby uprawnionej, czyni go zabiegiem nielegalnym, a samo jego przeprowadzenie z pominięciem tej zgody, może skutkować odpowiedzialnością tak zawodową (dyscyplinarną), cywilną (odszkodowawczą), jak i karną lekarza.

Art. 16 ustawy z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta

Pacjent ma prawo do wyrażenia zgody na udzielenie określonych świadczeń zdrowotnych lub odmowy takiej zgody, po uzyskaniu informacji w zakresie określonym w art. 9.

Art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta

W razie zawinionego naruszenia praw pacjenta sąd może przyznać poszkodowanemu odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę na podstawie art. 448 Kodeksu cywilnego.

Art. 448 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny

W razie naruszenia dobra osobistego sąd może przyznać temu, czyje dobro osobiste zostało naruszone, odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę lub na jego żądanie zasądzić odpowiednią sumę pieniężną na wskazany przez niego cel społeczny, niezależnie od innych środków potrzebnych do usunięcia skutków naruszenia. (…).

Art. 192 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny

§ 1. Kto wykonuje zabieg leczniczy bez zgody pacjenta, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2.

– § 2. Ściganie następuje na wniosek pokrzywdzonego.

Chcąc mówić o konieczności udzielenia wspólnej zgody przez oboje rodziców/opiekunów prawnych na szczepienia obowiązkowe i zalecane dziecka, należy odpowiedzieć na pytanie, czy szczepienia jako takie w ogóle, możemy kategoryzować jako zabiegi zwiększonego ryzyka?

Z obowiązujących w tym zakresie przepisów niestety nie wynika wprost, czy szczepienia te możemy zakwalifikować do zabiegów prostych, o których mowa w przywołanym wyżej art. 32 ustawy z dnia 5 grudnia 1996 roku o zawodach lekarza i lekarza dentysty, czy też powinniśmy rozpatrywać je w przedziale zabiegów o podwyższonym ryzyku, o których stanowi wskazany wyżej art. 34 tej samej ustawy. Konkretnej odpowiedzi trudno też szukać w doktrynie i orzecznictwie sądów orzekających.

W każdym więc przypadku, to lekarz winien dokonać indywidualnej oceny, czy dane szczepienie w przypadku konkretnego pacjenta indukuje zwiększone ryzyko, przy czym pamiętać trzeba, że główną rolę będą tu odgrywały osobnicze uwarunkowania osoby, dla której dane szczepienie, z różnych względów, może być niebezpieczne.

Lekarz zatem, przy kwalifikacji pacjenta do szczepienia, musi mieć na względzie wymagania wynikające z aktualnej wiedzy medycznej, a przy tym powinien dołożyć należytej staranności i wziąć pod uwagę stan swojego pacjenta.

W tym kontekście wydaje się, że szczepienia ochronne – obowiązkowe, co do zasady nie będą należeć do kategorii czynności medycznych o zwiększonym ryzyku. Jeśli jednak lekarz uzna, że w danym przypadku zagrożenie jest duże, powinien uzyskać zgodę obojga rodziców.

Wskazać przy tym jednak trzeba, że bez względu na rodzaj zabiegu i ryzyko z nim związane, w razie sprzeciwu jednego z rodziców/opiekunów dziecka w przedmiocie wykonania szczepienia bądź w sytuacji świadomości lekarza, że sprzeciw taki jest możliwy, niedopuszczalnym jest, by lekarz wykonał szczepienie w oparciu jedynie o stanowiska rodzica/opiekuna wyrażającego nań zgodę.

Spór taki, zgodnie z przywołanym wyżej art. 92 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, rozstrzygnąć powinien sąd opiekuńczy. Sąd może w tej sytuacji przeprowadzić mediację między rodzicami, ukierunkowaną na wypracowanie porozumienia, a w razie jego braku – podjąć decyzję samodzielnie.

Lekarz nie może więc wybierać sobie stanowiska tego z rodziców, które jego zdaniem jest słuszniejsze, lecz musi zaczekać na rozstrzygnięcie sądowe.

Zwracam jednocześnie uwagę, że wskazane wyżej postępowanie będzie miało zastosowanie wyłącznie w sytuacji, gdy władza rodzicielska przysługuje obojgu rodzicom. W przypadku, w którym jeden z nich został jej pozbawiony bądź została mu ona zawieszona, decydującym będzie stanowisko rodzica posiadającego tę władzę.

W przypadku szczepienia dzieci przeciwko COVID-19 sprawa jest znacznie prostsza, a zgoda obojga rodziców na ów szczepienie – obligatoryjna.

Dlaczego?

Szczepienia przeciwko COVID-19 na dzień dzisiejszy pozostają w fazie badań, a nadto spełniają wszystkie ustawowe przesłanki, by traktować je w kategorii eksperymentu medycznego (co opisałam w poprzednim poście, który możecie Państwo przeczytać pod tym linkiem: https://paniprawnik.com/stanowisko-w-sprawie-szczepienia-dzieci-i-mlodziezy-przeciwko-covid-19/).

Sam udział dziecka w eksperymencie medycznym lub – jak wolicie – podanie dziecku preparatu pozostającego w fazie badań, stanowi bezsprzeczną przesłankę dla zakategoryzowania go do istotnych spraw dziecka, o których wspomniano powyżej, a o których powinni decydować wspólnie oboje rodzice, posiadający władzę rodzicielską nad dzieckiem.

Warto też wskazać, że w obecnym stanie rzeczy nie ma możliwości przeprowadzenia skutecznej kwalifikacji do szczepienia przeciwko COVID-19, a co za tym idzie – wydana w tym przedmiocie kwalifikacja lekarska obciążona jest wadą i nie stanowi podstawy dla zaszczepienia kogokolwiek chyba, że szczepiony (bądź odpowiednio – jego rodzice/opiekunowie prawni) wyraził pisemną, dobrowolną zgodę na przyjęcie eksperymentalnego preparatu.

Sam fakt braku możliwości przedstawienia małoletniemu i jego rodzicom/opiekunom prawnym pełnej informacji na temat szczepienia, tj. w szczególności możliwych konsekwencji medycznych, wynikających z jego przyjęcia w zakresie możliwych odczynów poszczepiennych (preparaty te we wcześniejszej fazie badań nie były testowane na dzieciach, a sami producenci wskazywali, iż dzieci nie powinny być nimi szczepione), stanowi uzasadnioną podstawę dla złożenia sprzeciwu w zakresie wykonania tego szczepienia.

Art. 9 ust. 2 i 7 ustawy z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta

2. Pacjent, w tym małoletni, który ukończył 16 lat, lub jego przedstawiciel ustawowy mają prawo do uzyskania od osoby wykonującej zawód medyczny przystępnej informacji o stanie zdrowia pacjenta, rozpoznaniu, proponowanych oraz możliwych metodach diagnostycznych i leczniczych, dających się przewidzieć następstwach ich zastosowania albo zaniechania, wynikach leczenia oraz rokowaniu, w zakresie udzielanych przez tę osobę świadczeń zdrowotnych oraz zgodnie z posiadanymi przez nią uprawnieniami.

– 7. Pacjent małoletni, który nie ukończył 16 lat, ma prawo do uzyskania od osoby wykonującej zawód medyczny informacji, o której mowa w ust. 2, w zakresie i formie potrzebnej do prawidłowego przebiegu procesu diagnostycznego lub terapeutycznego.

Z uwagi na powyższe, szczepienia przeciwko COVID-19, nie tylko w zakresie szczepienia dzieci, ale i dorosłych, pozostają szczepieniami dobrowolnymi, do wykonania których – w przypadku osoby małoletniej – wymagana jest zgoda obojga rodziców, a z ostrożności procesowej – zgoda ta powinna być wyrażona na piśmie.

Kardynalnym błędem interpretacyjnym jest zatem stawianie na równi szczepień ochronnych, podawanych w postaci preparatów przebadanych i dopuszczonych od lat do obrotu, z preparatem inżynierii genetycznej, którego skutki oddziaływania na organizm ludzki pozostają wciąż w fazie badań, a pierwsza w historii próba kliniczna fazy I szczepionki mRNA miała miejsce dopiero w 2020 r. i dotyczyła właśnie szczepienia przeciwko COVID-19.

W przypadku szczepień przeciwko COVID-19, brak wspólnego stanowiska rodziców w przedmiocie zgody na zaszczepienie ich dziecka, tj. brak dwóch złożonych przez obojga rodziców podpisów pod zgodą na zaszczepienie, równoważny jest ze sprzeciwem na jego wykonanie ze strony rodzica, który swojego podpisu pod rzeczoną zgodą nie złożył.

Zatem lekarzowi dokonującemu kwalifikacji do szczepienia (pomijając sam aspekt bezskuteczności tej kwalifikacji, o czym napisano powyżej) nie powinna wystarczyć zgoda na wykonanie szczepienia, udzielona wyłącznie przez jednego rodzica, pod rygorem uznania popełnienia przez ów lekarza przestępstwa usankcjonowanego w ww. art. 192 § 1 Kodeksu karnego.

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany.

Powrót na górę